Ձեր հեռախոսը կարող են լսել. բայց ոչ այնպես, ինչպես կարծում եք

Ֆիլմերում սա սովորական տեսարան է։ Գաղտնի գործակալը նստած է հարևան սենյակում, մի քանի կոճակ է սեղմում, և սեղանին դրված հեռախոսը վերածվում է լսող սարքի։ Կամ մաֆիայի անդամները կարևոր խոսակցությունից առաջ հանում են հեռախոսների մարտկոցները։

Իսկ կյանքում էլ մենք ունենք մեր կանոնները. «Գաղտնի բաները հեռախոսով մի խոսիր, գրիր WhatsApp-ով», «Telegram-ով գրիր, այնտեղ ոչ ոք չի կարդա», «Հեռախոսը մեզ լսում է, դրա համար էլ գովազդ է ցույց տալիս»։

Որոշեցի պարզել, թե այս ամենից որն է ճիշտ։ Կարդացի հետազոտություններ, ընկերությունների պաշտոնական հայտարարություններ և անվտանգության մասնագետների զեկույցներ։ Եվ պարզեցի մի բան, որը փոխեց իմ ամբողջ պատկերացումը. երբ ասում ենք «հեռախոսը լսում են», իրականում նկատի ունենք երեք բոլորովին տարբեր բան։ Մեկը, ամենայն հավանականությամբ, միֆ է։ Մյուս երկուսը՝ ոչ։

1. Միկրոֆոնը գրպանում. լսո՞ւմ է հեռախոսը մեզ գովազդի համար

Սա ամենատարածված համոզմունքն է, և այն ամենաքիչ ապացույցն ունի։

2018-ին ԱՄՆ-ի Northeastern համալսարանի հետազոտողները ստուգեցին 17 260 հավելված։ Նրանք հետևում էին ոչ թե նրան, թե ինչ են խոստանում հավելվածները, այլ թե ինչ ձայնային, պատկերային և տեսանյութային տվյալներ են դրանք իրականում ուղարկում համացանցով։ Եթե հավելվածը ձայնագրություն ուղարկեր, այն կերևար հենց այնտեղ։ Գաղտնի ձայնագրություններ չգտան։

Իսկ գովազդի «ճշգրտությունը» բացատրվում է ավելի պարզ բաներով։ Շատ կայքեր և հավելվածներ համագործակցում են Meta-ի հետ և նրան տեղեկություն են փոխանցում այն մասին, թե ինչ եք արել իրենց մոտ, օրինակ՝ որ էջերն եք այցելել։ Meta-ն պաշտոնապես նշում է, որ այդ տեղեկությունն օգտագործում է գովազդ ընտրելու համար։ Այսինքն՝ եթե երեկ մտել եք կոշիկների խանութի կայք, իսկ այսօր Instagram-ում տեսնում եք այդ կոշիկները, պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, միկրոֆոնը չէ, այլ հենց այդ կայքը։ Այս տվյալների օգտագործումը կարելի է անջատել Meta-ի հաշվի կարգավորումներում՝ «Ad preferences» բաժնում։

Բայց դա չի նշանակում, որ միկրոֆոնը միշտ անմեղ է։ Ձայնային օգնականները՝ Siri-ն և Google Assistant-ը, մշտապես սպասում են իրենց անվանը, և երբեմն սխալվում են ու միանում առանց հրամանի։ Նման հայցերով Apple-ը և Google-ը համաձայնեցին վճարել համապատասխանաբար 95 և 68 միլիոն դոլար, թեև երկուսն էլ մեղքը չընդունեցին։

Իսկ 2019-ին պարզվեց, որ Apple-ը լսում էր Siri-ին տրված հարցումների մի մասը։ Ընկերությունը դա անում էր ոչ թե համակարգչով, այլ մարդկանց միջոցով՝ ստուգելու, թե որքան լավ է Siri-ն հասկանում և պատասխանում։ Apple-ի տվյալներով՝ լսում էին բոլոր հարցումների 0,2 տոկոսից պակասը։ Երբ այդ մասին հաղորդեցին լրատվամիջոցները, Apple-ը դադարեցրեց այդ գործընթացը և ներողություն խնդրեց։ Այսօր Apple-ը նշում է, որ չի պահում Siri-ի հետ զրույցների ձայնագրությունները, եթե օգտատերն ինքը չի համաձայնել օգնել Siri-ի բարելավմանը։

Այսինքն՝ ձեզ գովազդի համար, ամենայն հավանականությամբ, չեն լսում։ Բայց «միկրոֆոնը միանում է միայն իմ հրամանով» խոստումն էլ միշտ չէ, որ աշխատել է։

2. Ճանապարհը. ով կարող է լսել ձեր զանգը կամ կարդալ հաղորդագրությունը

Հիմա ամենահետաքրքիր մասը, որը, կարծում եմ, շատերը չգիտեն։

Երբ սովորական զանգ եք կատարում կամ SMS ուղարկում, այն անցնում է բջջային օպերատորի ցանցով։ Որպեսզի զանգը կամ հաղորդագրությունը հասնի ճիշտ մարդուն, հատկապես եթե նա այլ օպերատորի բաժանորդ է կամ գտնվում է արտասահմանում, օպերատորների ցանցերը միմյանց հետ «պայմանավորվում» են հատուկ արձանագրությունների միջոցով՝ հին SS7-ով և ավելի նոր Diameter-ով։ Դրանք նման են կազմակերպիչների, որոնք որոշում են, թե ուր պետք է հասնի ձեր զանգը։

ԱՄՆ-ի Կապի դաշնային հանձնաժողովը (FCC) 2024-ի մարտին պաշտոնական ծանուցմամբ օպերատորներից պահանջեց պարզաբանել, թե ինչ են անում այդ արձանագրությունների խոցելիությունների դեմ, որոնք կարող են օգտագործվել մարդկանց գտնվելու վայրին հետևելու համար։ Հանձնաժողովը նշել է նաև, որ Diameter-ն ունի SS7-ի նման խոցելիություններ։ Իսկ անձնական տվյալների պաշտպանությամբ զբաղվող ամերիկյան EPIC կազմակերպությունն իր մեկնաբանության մեջ հիշեցրել է, որ SS7-ի թույլ կողմերը հայտնի են ավելի քան տասը տարի, և դրանք թույլ են տալիս պարզել սարքի գտնվելու վայրը, որսալ SMS-ներ և նույնիսկ լսել զանգերը։

Սա է պատճառներից մեկը, որ մարդիկ ասում են «WhatsApp-ով գրիր»։ Եվ այստեղ է, որ օգնում է ծայրից ծայր գաղտնագրումը (end-to-end encryption)։

Պատկերացրեք, որ ուղարկում եք նամակ կողպված արկղով, որի բանալին ունի միայն ստացողը։ Նամակատարը, փոստատունը, նույնիսկ փոստային ընկերությունը տեսնում են արկղը, բայց ոչ դրա պարունակությունը։ Ծայրից ծայր գաղտնագրումը ճիշտ այդպես է աշխատում. հաղորդագրությունը «կողպվում» է ձեր հեռախոսում և «բացվում» միայն ստացողի հեռախոսում։

WhatsApp-ում անձնական հաղորդագրություններն ու զանգերը ծայրից ծայր գաղտնագրված են ավտոմատ, և ընկերությունը նշում է, որ դրանք չի կարող տեսնել ոչ ոք, նույնիսկ WhatsApp-ը։ Մի նրբություն, սակայն. եթե չատերը պահուստավորում եք iCloud-ում կամ Google Drive-ում, WhatsApp-ը խորհուրդ է տալիս միացնել նաև գաղտնագրված պահուստավորումը (encrypted backup), որպեսզի նույն պաշտպանությունը տարածվի նաև այդ պատճենների վրա։

Telegram-ում պատկերն այլ է, և սա, կարծում եմ, ձեզ կզարմացնի։ Ըստ Telegram-ի պաշտոնական բացատրության՝ սովորական չատերը, որոնք օգտագործում ենք ամեն օր, գաղտնագրված են ձեր հեռախոսի և Telegram-ի սերվերի միջև և պահվում են Telegram-ի ամպում։ Այսինքն՝ արկղը կողպված է ճանապարհին, բայց այն բացելու բանալիները պահվում են Telegram-ի համակարգում (ընկերության խոսքով՝ մասերի բաժանված և տարբեր երկրներում)։ Ծայրից ծայր գաղտնագրված են միայն «Գաղտնի չատերը» (Secret Chats), որոնք պետք է առանձին բացել զրուցակցի պրոֆիլից, և որոնք աշխատում են միայն այն հեռախոսում, որտեղ ստեղծվել են։ Telegram-ի զանգերը նույնպես ծայրից ծայր գաղտնագրված են։ Telegram-ն ինքն է խորհուրդ տալիս զգայուն տեղեկատվության համար օգտագործել միայն Գաղտնի չատերը։

Այսինքն՝ եթե մինչև հիմա կարծում էիք, որ Telegram-ի սովորական չատն ամենագաղտնի տեղն է, դա այնքան էլ այդպես չէ։

3. Հենց հեռախոսը. երբ ֆիլմը դառնում է իրականություն

Բայց կա մի բան, որից չի պաշտպանում ոչ մի գաղտնագրում։ Telegram-ն ինքը անկեղծորեն գրում է, որ չի կարող պաշտպանել օգտատիրոջն այն մարդկանցից, ովքեր մուտք ունեն նրա հեռախոսին։ Գաղտնագրումը պաշտպանում է ճանապարհը, բայց ոչ ճանապարհի ծայրերը։ Եթե կոտրված է հենց հեռախոսը, հաղորդագրությունը կարդում են դեռ նախքան այն կկողպվի։

Եվ հենց այստեղ է, որ ֆիլմերն իրականությունից այնքան էլ հեռու չեն։

Դեռ 2006-ին Նյու Յորքի դաշնային դատավոր Լյուիս Կապլանը (United States v. Tomero գործով) օրինական ճանաչեց FBI-ի կողմից մաֆիայի ենթադրյալ անդամի հեռախոսը լսող սարքի վերածելը։ Դատավորի որոշման մեջ գրված էր, որ սարքն աշխատում էր՝ հեռախոսը միացված լիներ, թե անջատված։ Ահա թե որտեղից է գալիս մարտկոցը հանելու տեսարանը։

Այսօր սա արվում է լրտեսող ծրագրերով, որոնցից ամենահայտնին իսրայելական NSO Group ընկերության Pegasus-ն է։ Citizen Lab հետազոտական կենտրոնի նկարագրությամբ՝ վարակվելուց հետո այն կարող է կարդալ հեռախոսի պարունակությունը և միացնել տեսախցիկն ու միկրոֆոնը։

Ինչպե՞ս են նման ծրագրերը մտնում հեռախոս։ Հեռախոսի համակարգը գրված է մարդկանց կողմից, և ինչպես ցանկացած մեծ աշխատանք, այն ունի սխալներ։ Դրանց մեծ մասն անվնաս է, բայց որոշները նման են դռան փչացած կողպեքի. դրանցով կարելի է մտնել հեռախոսի մեջ առանց տիրոջ թույլտվության։ Լրտեսող ծրագրերի ստեղծողները փնտրում են այնպիսի «փչացած կողպեքներ», որոնց մասին դեռ չգիտեն նույնիսկ Apple-ը կամ Google-ը։

Ամենավախեցնողն այն է, որ երբեմն հեռախոսը վարակվում է առանց տիրոջ որևէ գործողության. մասնագետներն այն անվանում են «զրո սեղմումով» հարձակում (zero-click)։ 2025-ին Citizen Lab-ը հաստատեց, որ եվրոպացի լրագրողի iPhone-ը վարակվել էր մեկ այլ ընկերության՝ Paragon-ի Graphite լրտեսող ծրագրով՝ պարզապես iMessage-ով հաղորդագրություն ստանալով։ Խոցելիությունն այդ պահին դեռ անհայտ էր նույնիսկ Apple-ին։

Apple-ը նման ծրագրերն անվանում է պետությունների պատվերով մասնավոր ընկերությունների ստեղծած «վարձկան» լրտեսող ծրագրեր և նշում, որ դրանք ուղղված են շատ փոքր թվով մարդկանց, ոչ թե բոլորին։

Եվ այդ մարդկանց թվում եղել են նաև հայեր։

2023-ի մայիսին Access Now, Citizen Lab, Amnesty International և հայկական CyberHUB-AM կազմակերպությունները հրապարակեցին համատեղ հետաքննություն։ Պարզվեց, որ 2020-ից 2022 թվականներին առնվազն 12 հայ հանրային գործիչ թիրախավորվել է Pegasus-ով։ Նրանց թվում էին Հայաստանի այն ժամանակվա Մարդու իրավունքների պաշտպանը, «Ազատություն» ռադիոկայանի երկու լրագրող, ՄԱԿ-ի աշխատակից և Արտաքին գործերի նախարարության նախկին խոսնակ։ Հետազոտողները հաշվել են ավելի քան 30 հաջող վարակում։

Citizen Lab-ը հայտնաբերել է Ադրբեջանի հետ կապված երկու կասկածելի Pegasus օպերատոր, որոնցից մեկը հետևում էր թիրախների նաև Հայաստանում։ Access Now-ը միաժամանակ նշել է, որ ապացույց չունի, որ Հայաստանը երբևէ օգտագործել է Pegasus։

Այսինքն՝ ֆիլմերը չափազանցնում են, թե որքան հեշտ է դա, և ում կարող է պատահել, բայց ոչ այն, թե ինչ կարող է պատահել։

Ինչ կարող եք անել

Լավ լուրն այն է, որ սովորական մարդու համար պաշտպանությունը շատ պարզ է։

Թարմացրեք հեռախոսը։ Եվ ահա թե ինչու։ Մեզանից շատերը թարմացումը համարում են անհարմարություն. հեռախոսը վերագործարկվում է, ինչ-որ բան փոխվում է, գուցե հայտնվում են նոր էմոջիներ։ Ուստի սեղմում ենք «Ավելի ուշ» և մոռանում։ Բայց Apple-ն իր պաշտոնական էջում գրում է, որ թարմացումները ներառում են նաև անվտանգության բարելավումներ և սխալների ուղղումներ, իսկ հեռախոսը թարմացված պահելը անվտանգության ամենակարևոր քայլերից մեկն է։

Ահա թե ինչպես է դա աշխատում։ Երբ ընկերությունը հայտնաբերում է «փչացած կողպեքը», ուղղում է այն և ուղարկում մեզ թարմացման տեսքով։ Լրագրողի դեպքում Apple-ը փակեց այդ խոցելիությունը iOS 18.3.1 թարմացմամբ։ Ով տեղադրեց այդ թարմացումը, պաշտպանված էր։ Ով չտեղադրեց, մնաց փչացած կողպեքով։

Կա նաև մի նրբություն, որը սա դարձնում է ավելի կարևոր։ Apple-ը, իր իսկ բացատրությամբ, անվտանգության խնդիրների մասին չի հրապարակում, մինչև ուղղումը պատրաստ չլինի։ Բայց թարմացումը թողարկելուց հետո ընկերությունը հրապարակում է ցանկ, թե ինչ խնդիրներ են փակվել։ Այսինքն՝ այդ պահից խնդրի մասին կարող է իմանալ յուրաքանչյուրը, այդ թվում՝ խարդախները։ Եվ եթե ձեր հեռախոսը չի թարմացվել, ձեր դուռը մնում է բաց։

Ինչպես ստուգել.

• iPhone-ում. Կարգավորումներ → General → Software Update։ Այստեղ կտեսնեք, թե որ տարբերակն է տեղադրված և արդյոք կա նորը։ Ավելի լավ է միացնել Automatic Updates-ը. այդ դեպքում հեռախոսը թարմացումները կտեղադրի գիշերը, երբ լիցքավորվում է և միացված է Wi-Fi-ին։
• Android-ում. Կարգավորումներ → About phone → Android version։ Այստեղ կա «Android security update» տողը՝ ամսաթվով, որը ցույց է տալիս, թե երբ է ձեր հեռախոսը վերջին անգամ ստացել անվտանգության ուղղում։ Թարմացում ստուգելու համար՝ Կարգավորումներ → Security & privacy → System & updates։ Google-ը նշում է, որ թարմացումների ժամանակացույցը կախված է սարքից, արտադրողից և օպերատորից։

Դրեք գաղտնաբառ հեռախոսի վրա։ Ամենաուժեղ գաղտնագրումն էլ անօգուտ է, եթե ինչ-որ մեկը կարող է պարզապես վերցնել ձեր բաց հեռախոսը։ Ինչպես տեսանք, Telegram-ն ինքն է ընդունում, որ չի կարող պաշտպանել այդպիսի դեպքից։ ԱՄՆ-ի Ազգային անվտանգության գործակալությունը (NSA) էլ իր ուղեցույցում խորհուրդ է տալիս հեռախոսի էկրանի համար օգտագործել ուժեղ գաղտնաբառ կամ PIN կոդ։

Միացրեք երկքայլ ստուգումը WhatsApp-ում և Telegram-ում։ Հիշո՞ւմ եք SMS-ների խոցելիության մասին պատմությունը։ Telegram-ը բացատրում է, որ իր հաշիվ մուտք գործելու համար սովորաբար բավական է SMS-ով եկող կոդը։ Եթե այն որսան կամ խաբեությամբ ստանան ձեզնից, կարող են մտնել ձեր հաշիվ։ Երկքայլ ստուգումը ավելացնում է ևս մեկ գաղտնաբառ, որը գիտեք միայն դուք։ Երկու հավելվածն էլ պաշտոնապես խորհուրդ են տալիս միացնել այն։ Եվ երբեք որևէ մեկին մի ասեք ձեզ եկած մուտքի կոդը. Telegram-ը զգուշացնում է, որ այն չպետք է փոխանցել ոչ ոքի։

Օգտագործեք միայն պաշտոնական հավելվածներ։ WhatsApp-ը զգուշացնում է, որ իր կեղծ տարբերակները լուրջ վտանգ են ձեր հաշվի և տվյալների համար։ Հավելվածները ներբեռնեք միայն պաշտոնական խանութներից՝ App Store-ից կամ Google Play-ից։

Մի սեղմեք անծանոթ հղումների վրա։ 2016-ին Արաբական Միացյալ Էմիրությունների իրավապաշտպան Ահմեդ Մանսուրը ստացավ SMS, որը խոստանում էր «նոր գաղտնիքներ» բանտերում խոշտանգումների մասին, եթե սեղմի հղումը։ Նա չսեղմեց և հաղորդագրությունն ուղարկեց Citizen Lab-ին։ Հետազոտողները պարզեցին, որ հղումը կապված էր NSO Group-ի հետ և կտեղադրեր Pegasus-ը։ Սովորական խարդախներն օգտագործում են նույն հնարքը՝ կեղծ էջ, որը նման է բանկի կամ սոցցանցի էջին, և որտեղ դուք ինքներդ եք մուտքագրում ձեր գաղտնաբառը։ NSA-ն զգուշացնում է, որ նման հղումը կարող է գալ նույնիսկ ծանոթից, եթե նրա հաշիվը կոտրված է։

Շաբաթը մեկ անջատեք և միացրեք հեռախոսը։ Սա NSA-ի պաշտոնական խորհուրդն է։ Նույն ուղեցույցում, ի դեպ, գործակալությունը խորհուրդ է տալիս զգայուն խոսակցություններ չվարել բջջային հեռախոսների մոտ։ Այսինքն՝ ֆիլմերի խորհուրդը պաշտոնապես կրկնում է աշխարհի ամենահայտնի հետախուզական գործակալություններից մեկը։

Ստուգեք, թե ով ունի միկրոֆոնի թույլտվություն։ iPhone-ում՝ Կարգավորումներ → Privacy & Security → Microphone, Android-ում՝ Privacy dashboard։ Եթե հավելվածին միկրոֆոնը պետք չէ, անջատեք։ Իսկ iPhone-ում նարնջագույն կետը էկրանի վերևում նշանակում է, որ միկրոֆոնն այս պահին աշխատում է։

Զգայուն բաների համար օգտագործեք ծայրից ծայր գաղտնագրված չատ, իսկ Telegram-ում՝ միայն Գաղտնի չատ։

Եթե ձեր աշխատանքը ռիսկային է (լրագրող, իրավապաշտպան, պաշտոնյա), iPhone-ում միացրեք Lockdown Mode-ը (Արգելափակման ռեժիմ)։ Apple-ը այն ստեղծել է հենց նման լրտեսող ծրագրերից պաշտպանվելու համար։

Իմ կարծիքը

(Սա իմ մասնագիտական կարծիքն է, ոչ թե ստուգված փաստ։)

Երբ գնահատում ենք, թե որքան վտանգավոր է ինչ-որ բան, պետք է տալ երկու հարց. որտեղ է ամենաթույլ տեղը, և որքան դժվար է այն օգտագործելը։ Եթե այս երկու հարցը տանք «հեռախոսը լսում են» մտքին, պատկերը շատ ավելի պարզ է դառնում։

Միլիոնավոր մարդկանց ամբողջ օրը լսելը գովազդի համար տեխնիկապես հնարավոր է, բայց անիմաստ։ Դա շատ թանկ է, հեշտ է նկատել, և եթե բացահայտվի, ընկերությունը կարող է կորցնել միլիարդներ։ Իսկ արդյունքը կլինի ավելի վատը, քան այն, ինչ ընկերություններն արդեն ունեն։ Այն, ինչ մենք փնտրում ենք, սեղմում և գնում, շատ ավելի ճշգրիտ է պատմում մեր ցանկությունների մասին, քան խոհանոցում ասված պատահական նախադասությունը։ Այնպես որ, իմ կարծիքով, գովազդի համար մեզ չեն լսում ոչ թե այն պատճառով, որ չեն կարող, այլ որովհետև դրա կարիքը չունեն։

Իրական վտանգն այլ տեղում է։ Գաղտնագրումն այսօր այնքան ուժեղ է, որ ճանապարհին հաղորդագրությունը կոտրելը գրեթե անհնար է։ Ուստի նրանք, ովքեր իսկապես ուզում են լսել, այլևս չեն փորձում բացել կողպված արկղը ճանապարհին։ Նրանք մտնում են հենց հեռախոսի կամ հաշվի մեջ և կարդում հաղորդագրությունը՝ նախքան այն կկողպվի։ Այսինքն՝ այսօր ամենաթույլ տեղը ոչ թե օպերատորն է կամ հավելվածը, այլ մեր սեփական հեռախոսն ու մեր սովորությունները։ Ահա թե ինչու թարմացումը, գաղտնաբառն ու երկքայլ ստուգումն ինձ համար ոչ թե տեխնիկական մանրուքներ են, այլ պաշտպանության առաջին գիծը։

Ինչ վերաբերում է Telegram-ին, խնդիրը ոչ թե այն է, որ այն վատն է, այլ այն, որ մարդիկ չգիտեն, թե ինչ են ընտրում։ Telegram-ը սովորական չատերը պահում է ամպում, որպեսզի դրանք բացվեն բոլոր սարքերից. դա հարմար է, բայց այդ հարմարության գինը մի փոքր պակաս գաղտնիությունն է։ Եթե զրույցն իսկապես գաղտնի է, պետք է բացել Գաղտնի չատ, կամ օգտագործել WhatsApp, որտեղ այդ պաշտպանությունը միացված է ավտոմատ։

Ամփոփելով՝ եթե պետք է ընտրել ընդամենը մի քանի բան, որոնք իսկապես կպաշտպանեն ձեզ, ես դրանք կդասավորեի այս հերթականությամբ. թարմացրեք հեռախոսը, դրեք գաղտնաբառ և միացրեք երկքայլ ստուգումը, մի սեղմեք անծանոթ հղումների վրա, գաղտնի բաները գրեք ճիշտ տեղում, և միայն դրանից հետո ստուգեք, թե որ հավելվածներն ունեն միկրոֆոնի թույլտվություն։ Մարդկանց մեծ մասն անում է հակառակը. վախենում են միկրոֆոնից, բայց ամիսներով չեն թարմացնում հեռախոսը։ Իմ գնահատմամբ՝ հեռախոսների համար շատ ավելի մեծ վտանգ են չփակված պարզ խնդիրները, քան բարդ ու թանկ հարձակումները։

Աղբյուրներ

Միկրոֆոն, գովազդ և ձայնային օգնականներ

• Pan E., Ren J., Lindorfer M., Wilson C., Choffnes D. «Panoptispy: Characterizing Audio and Video Exfiltration from Android Applications», Proceedings on Privacy Enhancing Technologies, 2018. https://www.petsymposium.org/popets/2018/popets-2018-0030.php
• Meta. Accounts Center – Ad preferences. https://www.meta.com/help/meta-account/1575911950009923/
• NBC. «Apple paying $95 million after lawsuit over “unintended” use of Siri», 2026. https://www.nbcwashington.com/news/tech/apple-settlement-95-million-payments/4064625/
• Reuters (Business Insurance-ի միջոցով). «Google settles Google Assistant privacy lawsuit for $68 million», 2026-ի հունվար. https://www.businessinsurance.com/google-settles-google-assistant-privacy-lawsuit-for-68-million/
• Apple. «Improving Siri’s privacy protections», 2019-ի օգոստոսի 28. https://www.apple.com/ca/newsroom/2019/08/improving-siris-privacy-protections/
• Apple. «Our longstanding privacy commitment with Siri», 2025-ի հունվարի 8. https://www.apple.com/newsroom/2025/01/our-longstanding-privacy-commitment-with-siri/

Զանգեր, հաղորդագրություններ և գաղտնագրում

• ԱՄՆ Կապի դաշնային հանձնաժողով (FCC). «Public Safety and Homeland Security Bureau Requests Comment on Implementation of Measures to Prevent Location Tracking via the Diameter and Signaling System 7 Security Protocols», DA-24-308, 2024-ի մարտի 27. https://www.fcc.gov/node/262661
• The Register. «Feds finally decide to do something about years-old SS7 spy holes in phone networks», 2024-ի ապրիլի 2. https://www.theregister.com/2024/04/02/fcc_ss7_security
• EFF. «EFF to FCC: SS7 is Vulnerable, and Telecoms Must Acknowledge That», 2024-ի հուլիս. https://www.eff.org/deeplinks/2024/07/eff-fcc-ss7-vulnerable-and-telecoms-must-acknowledge
• EPIC. «Reply Comment – Preventing Location Tracking via Diameter and SS7», 2024-ի մայիսի 28. https://epic.org/documents/reply-comment-preventing-location-tracking-via-diameter-and-ss7-request-for-comment/
• WhatsApp. «Message privately» (Privacy). https://www.whatsapp.com/privacy
• WhatsApp. «Security Features, Safety Tools & Tips». https://www.whatsapp.com/security
• Telegram. «Telegram FAQ» (Security, Secret Chats, 2-Step Verification, Verification Codes). https://telegram.org/faq

Լրտեսող ծրագրեր և Հայաստան

• Seattle Times. «Even if they’re off, cellphones allow FBI to listen in» (United States v. Tomero գործով դատավոր Կապլանի որոշման մասին), 2006-ի դեկտեմբերի 13. https://archive.seattletimes.com/archive/20061213/bugs130/even-if-theyre-off-cellphones-allow-fbi-to-listen-in
• Citizen Lab. Pegasus-ի մասին հրապարակումներ. https://citizenlab.ca/tag/pegasus/page/2/
• Citizen Lab. «Graphite Caught: First Forensic Confirmation of Paragon’s iOS Mercenary Spyware Finds Journalists Targeted», 2025-ի հունիս. https://citizenlab.ca/2025/06/first-forensic-confirmation-of-paragons-ios-mercenary-spyware-finds-journalists-targeted/
• Apple. «Apple expands industry-leading commitment to protect users from highly targeted mercenary spyware», 2022-ի հուլիս. https://www.apple.com/newsroom/2022/07/apple-expands-commitment-to-protect-users-from-mercenary-spyware/
• Amnesty International. «Armenia/Azerbaijan: Pegasus spyware targeted Armenian public figures amid conflict», 2023-ի մայիս. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/05/armenia-azerbaijan-pegasus-spyware-targeted-armenian-public-figures-amid-conflict/
• Citizen Lab. «Armenia-Azerbaijan Conflict: Pegasus Infections – Technical Brief», 2023-ի մայիս. https://citizenlab.ca/2023/05/cr1-armenia-pegasus/
• CyberHUB-AM. «Hacking in a war zone: Pegasus spyware in the Azerbaijan-Armenia conflict», 2023-ի մայիսի 25. https://cyberhub.am/en/blog/2023/05/25/hacking-in-a-war-zone-pegasus-spyware-in-the-azerbaijan-armenia-conflict-2/
• Citizen Lab. «The Million Dollar Dissident: NSO Group’s iPhone Zero-Days used against a UAE Human Rights Defender», 2016-ի օգոստոսի 24. https://citizenlab.ca/2016/08/million-dollar-dissident-iphone-zero-day-nso-group-uae/

Թարմացումներ և պաշտպանություն

• Apple Support. «Update your iPhone or iPad». https://support.apple.com/en-ie/118575
• Apple Platform Support. «Install software updates for iPhone and iPad». https://support.apple.com/guide/platform-support/supcfde5e433
• Apple Support. «About the security content of iOS 11.0.1» (Apple-ի անվտանգության թարմացումների հրապարակման քաղաքականության մասին). https://support.apple.com/kb/HT208143
• Google Android Help. «Check & update your Android version». https://support.google.com/android/answer/7680439
• ԱՄՆ Ազգային անվտանգության գործակալություն (NSA). «Mobile Device Best Practices», 2021. https://media.defense.gov/2021/Sep/16/2002855921/-1/-1/0/MOBILE_DEVICE_BEST_PRACTICES_FINAL_V3%20-%20COPY.PDF
• Apple Support. «About the orange and green indicators in your iPhone status bar». https://support.apple.com/HT211876
• Google Android Help. «Manage permissions from the privacy dashboard». https://support.google.com/android/answer/13530434