Հեռախոսդ գիտի, որտեղ է խցանումը։ Քաղաքապետարանը՝ դեռ ոչ

Երևանում այլևս կարևոր չէ՝ առավոտ է, կեսօր, թե երեկո. իմ փորձով՝ խցանումը կա գրեթե միշտ։ Ուստի տնից դուրս գալուց առաջ մեզանից շատերը նախ բացում են Google Maps-ը կամ Yandex Maps-ը։ Հավելվածը ցույց է տալիս կարմիր գծեր, առաջարկում է այլ ճանապարհ և դեռ ճանապարհ չընկած ասում, թե երբ կհասնենք։ Երբեմն թվում է, թե հազարավոր կիլոմետր հեռու ստեղծված հավելվածը Երևանի փողոցների մասին ավելին գիտի, քան այն մարդիկ, ովքեր պատասխանատու են դրանց համար։ Որոշեցի պարզել՝ ինչպես է դա հնարավոր, և որքանով է քաղաքը հետ մնում։ Հիմնվել եմ միայն Google-ի, Yandex-ի և պաշտոնական հայտարարությունների վրա։

Ձեր հեռախոսը՝ որպես երթևեկության սենսոր

Նախկինում երթևեկությունը չափելու համար ճանապարհներին տեղադրում էին սենսորներ և տեսախցիկներ։ Այսօր հիմնական սենսորը մեր գրպանում է։ Yandex Maps-ի պաշտոնական օգնության էջը գրում է, որ երթևեկության տվյալը տալիս են հենց հավելվածի օգտատերերը, և այն ուղարկվում է անանուն և գաղտնի։ Որքան հաճախ է տվյալը ստացվում, այնքան ճշգրիտ ու թարմ է քարտեզը։ Google-ը նույնպես օգտագործում է նավիգացիա միացրած մարդկանց հեռախոսներից ստացվող՝ գտնվելու վայրի ընդհանրացված տվյալները, ինչպես նաև վարորդների հաղորդումները վթարների, փակված ճանապարհների ու շինարարության մասին։

Պատկերացրեք՝ Բաղրամյան պողոտայով շարժվում են հարյուրավոր մեքենաներ, և վարորդների հեռախոսներում միացված է նավիգացիան։ Երբ այդ հեռախոսները սկսում են շարժվել հետիոտնի արագությամբ, համակարգը «հասկանում է», որ այնտեղ խցանում է, և ճանապարհը քարտեզի վրա կարմրում է։ Այս ամենի համար ճանապարհին ոչ մի նոր սարք տեղադրելու կարիք չկա. բավական են մեր հեռախոսները։

Թվերը տպավորիչ են. Google-ը 2026-ի մարտին հայտնեց, որ Maps-ը ամեն վայրկյան աշխարհով մեկ ստանում է ավելի քան 5 միլիոն երթևեկության թարմացում, իսկ վարորդները ամեն օր ավելի քան 10 միլիոն հաղորդում են ուղարկում վթարների ու շինարարության մասին։

Ինչպես է ՍԻ-ն գուշակում ապագան

Այժմյան տվյալը ցույց է տալիս միայն ներկան։ Google-ը և DeepMind-ը գրում են, որ այն չի ասում, թե ինչ կլինի 10, 20 կամ 50 րոպե հետո, այսինքն՝ այն պահին, երբ դուք կհասնեք ճանապարհի հաջորդ հատվածին։ Այստեղ է, որ գործի է անցնում ՍԻ-ն։

Համակարգը հիշում է, թե ինչպես է իրեն սովորաբար պահում յուրաքանչյուր ճանապարհ օրվա տվյալ ժամին և շաբաթվա տվյալ օրը։ Այնուհետև մեքենայական ուսուցումը (ՍԻ-ի մեթոդ, որը սովորում է հազարավոր օրինակներից) համադրում է այդ սովորական պատկերը այժմյան իրավիճակի հետ և կանխատեսում, թե ինչ կլինի առաջիկայում։ Google-ի ծրագրավորողների համար նախատեսված փաստաթղթում (թարմացված 2026-ի հոկտեմբերի 8-ին) գրված է, որ որքան մոտ է մեկնման ժամը, այնքան մեծ դեր ունի այժմյան տվյալը, իսկ ավելի հեռավոր ժամի համար համակարգը հենվում է հիմնականում նախորդ օրերի օրինաչափությունների վրա։

DeepMind-ը դժվարությունը բացատրում է պարզ օրինակով. «պիկ ժամը» կրկնվում է ամեն օր, բայց դրա ճշգրիտ ժամանակը տարբերվում է օրեցօր և ամսեամիս։ Իսկ անձրևը, վթարը կամ հերթական պաշտոնական միջոցառման պատճառով փակված փողոցը կարող են ամբողջ պատկերը փոխել։

Երևանում սա ստանում է հեգնական երանգ։ Ալգորիթմները կառուցված են այն գաղափարի վրա, որ «պիկ ժամը» գալիս և անցնում է, և երթևեկությունը ունի ռիթմ։ Իսկ եթե ճանապարհը կարմիր է առավոտից երեկո, ՍԻ-ի կանխատեսումը դառնում է շատ պարզ՝ այսօր էլ կարմիր կլինի։ Եվ այդ կանխատեսումը, ցավոք, գրեթե միշտ ճիշտ է։

Ինչու է խցանումը «վարակիչ»

Google-ի և DeepMind-ի ամենահետաքրքիր գաղափարներից մեկն այն է, որ ճանապարհները դիտարկվում են ոչ թե որպես առանձին հատվածներ, այլ որպես իրար կապված ցանց։ Այդ մեթոդը կոչվում է գրաֆային նեյրոնային ցանց։ Գրաֆը կետերի և դրանց կապերի ցանց է, ինչպես մետրոյի սխեման։ Ամեն ճանապարհային հատված ցանցի մի կետ է, իսկ կապերը ցույց են տալիս, թե որ հատվածներն են հաջորդում միմյանց կամ միանում խաչմերուկով։ Հարևան հատվածները կարծես տեղեկություն են փոխանակում միմյանց հետ։

Ինչու՞ է դա կարևոր։ Որովհետև խցանումը մեկ տեղում չի մնում։ DeepMind-ի օրինակով՝ կողմնակի փողոցի խցանումը կարող է տարածվել մեծ ճանապարհի վրա։ Երևանցիներին սա բացատրելու կարիք չկա. մեկ խաչմերուկում կանգնած մեքենան մի քանի րոպեում փակում է հարևան փողոցները։ Google-ը սա հաշվարկել և ներդրել է դեռ 2020-ին։ Ընկերության տվյալներով՝ մեթոդը շատ քաղաքներում նկատելիորեն պակասեցրել է ժամանման ժամի սխալ կանխատեսումները, թեև սա, իհարկե, Google-ի սեփական գնահատականն է։

Yandex-ը իր մեթոդը այդքան բաց չի նկարագրել։ Նրա օգնության էջում նշված է միայն, որ «Հիմա» ռեժիմում քարտեզը ցույց է տալիս առաջիկա մի քանի ժամվա կանխատեսումը, իսկ «Վաղը» և «Ընտրել օր» ռեժիմներում՝ վիճակագրական տվյալների վրա հիմնված կանխատեսում։

Ինչ նոր բան է եկել 2025–2026-ին

Մինչ մենք կանգնած ենք խցանումներում, նավիգացիոն հավելվածները առաջ են գնում։ 2025-ի նոյեմբերին Google-ը Maps-ի նավիգացիա բերեց Gemini-ն՝ իր ՍԻ օգնականը, և այժմ վարորդը կարող է ձայնով հաղորդել, օրինակ, որ առջևում վթար է։ 2026-ի մարտին Google-ը սկսեց ցույց տալ, թե ինչի հաշվին է այլընտրանքային երթուղին, օրինակ՝ ավելի երկար, բայց ավելի քիչ խցանումով։ Իսկ օգոստոսին Ask Maps-ը՝ Maps-ի զրուցող օգնականը, սկսեց պատասխանել, թե ինչ երթևեկություն սպասել առավոտյան ճանապարհին։ Այս հնարավորություններից մի քանիսը սկզբում գործարկվել են ԱՄՆ-ում, և Google-ը չի նշում, թե երբ կհասնեն Հայաստան։

Իսկ ի՞նչ է անում Երևանը

2025-ի հոկտեմբերին կառավարության նիստում Երևանի խցանումները որակվեցին ճգնաժամային, և հանձնարարվեց ստեղծել աշխատանքային խումբ։ Հոկտեմբերի 31-ին քաղաքապետ Տիգրան Ավինյանի գլխավորությամբ հավաքվեց ճգնաժամային կոմիտեն, և քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքի համաձայն՝ մասնակիցներն ընդգծեցին, որ պետք է հավաքել հուսալի տվյալներ՝ հիմնված հոսքերի ճշգրիտ վերլուծության, ոչ թե սուբյեկտիվ կարծիքների վրա։ Ճիշտ միտք է։ Google-ը այդ սկզբունքով աշխատում է առնվազն 2020-ից։ 2026-ի ապրիլին կառավարության նիստում հնչեց նաև, որ այս հարցում ՍԻ-ն պետք է ավելի մեծ դեր ունենա։ Մնում է հասկանալ՝ ինչ է արվել այդ ուղղությամբ։

2025-ի նոյեմբերի 18-ին ավագանին հաստատեց Երևանի երթևեկության կառավարման կենտրոնի ստեղծումը. նրա ծրագրերում էին «խելացի» լուսացույցները և հոսքերի համալիր վերլուծությունը։ Կենտրոնը պաշտոնապես գրանցվեց 2026-ի հունվարի 5-ին։ 2026-ի սեպտեմբերի 8-ին փոխքաղաքապետ Սուրեն Գրիգորյանը ավագանու նիստում պատմեց, թե ուր է հասել աշխատանքը։ Առաջին նախագիծը տվյալների միասնական պահոցն է, որտեղ արդեն կուտակվում են քաղաքի թվային համակարգերից ստացվող՝ երթևեկությանը վերաբերող տվյալները։ Մեքենաների հոսքերը հաշվող տեսախցիկների տեղադրումը դեռ նախատեսվում է։ Իսկ լավ լուրն այն է, որ Երևանի լուսացույցային ենթակառուցվածքը գրեթե ամբողջությամբ գույքագրված է։ Այսինքն՝ «խելացի» լուսացույցների մասին որոշումից մոտ տասը ամիս անց քաղաքը գրեթե հաշվել է, թե քանի լուսացույց ունի։

Ժամանակացույցը նույնպես ուշագրավ է։ 2026-ի հունիսին քաղաքապետը ասաց, որ փորձնական ծրագիրը ուսումնասիրում է քաղաք մտնող մեքենաների հոսքերը, նախնական արդյունքները սպասվում են սեպտեմբեր–հոկտեմբերին, իսկ հիմնական փոփոխությունները՝ 2027-ից։ Հուլիսի 6-ին նա խոստացավ, որ քաղաքապետարանը պարբերաբար կհրապարակի կենտրոնի հավաքած տվյալները, որպեսզի բնակիչները ավելի պարզ պատկերացնեն իրավիճակը, և հայտնեց, որ ծրագրերում են ՍԻ-ով աշխատող լուսացույցները։

Հոկտեմբերի 13-ին ստուգեցի քաղաքապետարանի կայքը. այնտեղ չկան ոչ նախնական արդյունքներ, ոչ էլ կենտրոնի հավաքած տվյալներ։ Փոխարենը՝ կենտրոնի պաշտոնական էջում գրված է, որ 2026-ին նրա աշխատանքը հիմնականում լինելու է կազմակերպչական և տեխնիկական հիմքերի ստեղծումը, համակարգերի ու տվյալների աղբյուրների գույքագրումը և ռազմավարության մշակումը։ Այսինքն՝ այն տարին, երբ սպասվում էին արդյունքներ, ըստ կենտրոնի իսկ էջի, հիմքեր դնելու տարի է։ Իսկ հոկտեմբերի 12-ի գործադիր նիստում քաղաքապետը նշեց, որ հավաքվող տվյալները «անկյունաքարային են» հետագա քայլերը պլանավորելու համար։ Համաձայն եմ։ Միայն թե հանրությունը այդ անկյունաքարը դեռ չի տեսել։ Ճգնաժամը հայտարարվել է 2025-ին, հիմնական լուծումները սպասվում են 2027-ին, իսկ քաղաքապետի իսկ խոսքով՝ Երևանում տարեկան գրանցվում է մոտ 12 հազար նոր մեքենա։

Ի դեպ, 2026-ի սեպտեմբերին քաղաքապետը ասաց, որ այս տարի սեպտեմբերին Երևանում չի եղել նախորդ տարվա սարսափելի իրավիճակը։ Չգիտեմ՝ ինչ տվյալների վրա էր հիմնված այդ գնահատականը, քանի որ հոսքերը հաշվող տեսախցիկները, փոխքաղաքապետի խոսքով, դեռ պետք է տեղադրվեն։ Գուցե պարզապես բացել են Yandex-ը։

Իսկ ամենահեգնականն այն է, որ դեռ 2025-ի փետրվարին ARKA-ն հաղորդեց, որ Yandex Armenia & Georgia-ի ղեկավար Արամ Մխիթարյանը քաղաքապետին ներկայացրել է խցանումների շտկման ծառայություններ՝ հիմնված լուսացույցների թվայնացված տվյալների վրա։ Այսինքն՝ տեխնոլոգիական ընկերությունը «խելացի» լուսացույցներ էր առաջարկում ճգնաժամի պաշտոնական հայտարարումից ութ ամիս առաջ, իսկ քաղաքը դրանից մեկուկես տարի անց դեռ ավարտում է լուսացույցների հաշվառումը։

Ինչու հավելվածը չի կարող վերացնել խցանումը

Արդարության համար պետք է ասել. ոչ Google-ը, ոչ Yandex-ը չեն կարող ճանապարհին տեղ ավելացնել։ Հավելվածը միայն ասում է, թե որտեղ է ավելի քիչ ծանրաբեռնված, և բաշխում է մեքենաները փողոցներով։ Երբ ճանապարհին ավելի շատ մեքենա կա, քան այն կարող է տանել, կանխատեսումը կլինի ճիշտ, բայց ճանապարհը միևնույն է դանդաղ կլինի։ Տեխնոլոգիական ընկերությունների առավելությունը ոչ թե այն է, որ նրանք լուծել են խնդիրը, այլ այն, որ շատ լավ են տեսնում այն։

Երևանի դեպքում նույնիսկ «տեսնելը» կատարյալ չէ։ Google-ը ծրագրավորողների համար նախատեսված ծառայությունների ծածկույթի պաշտոնական աղյուսակում Հայաստանի երթևեկության տվյալը նշում է որպես անհասանելի կամ ցածր որակի, թեև նույն էջում հստակեցնում է, որ դա չի վերաբերում հենց Google Maps հավելվածին։ Yandex-ը Հայաստանում աշխատում է 2016-ից, և ARKA-ի հաղորդմամբ՝ այդ տարի այստեղ գործարկվել են նաև Yandex-ի «Խցանումները» և նավիգացիան։

Իմ կարծիքը

(Սա իմ կարծիքն է, ոչ թե ստուգված փաստ։)

Ինձ թվում է՝ Երևանի խցանումների պատմության մեջ ամենապարադոքսալ բանն այն է, որ մեր փողոցների մասին ամենաամբողջական տվյալներն ունեն ոչ թե քաղաքը, այլ միջազգային ընկերությունները, և դրանք նրանք անվճար ստանում են մեր հեռախոսներից։ Մենք ամեն օր խցանման մեջ նստած «աշխատում ենք» Google-ի ու Yandex-ի համար, իսկ քաղաքը ճգնաժամ հայտարարելուց մեկ տարի անց դեռ պատրաստվում է տեղադրել հոսքեր հաշվող տեսախցիկներ։

Պետք է արդար լինել. տվյալային կենտրոն ստեղծելը ճիշտ քայլ է, և լավ է, որ քաղաքը գոնե խոսում է տվյալների վրա հիմնված որոշումներից։ Բայց ՏՏ ոլորտում աշխատող ցանկացած մարդ գիտի, որ տվյալների պահոց ստեղծելը սկիզբն է, ոչ թե արդյունքը։ Իսկ ՍԻ-ով աշխատող լուսացույցների մասին խոսելը և լուսացույցները ձեռքով գույքագրելը դեռ դժվար է իրար հետ կապել։

Քաղաքապետարանի հիմնական հույսը առանձնացված ավտոբուսային գոտիներն են։ Բայց իմ ամենօրյա դիտարկմամբ՝ դրանք դեռ չեն փրկում. ավտոբուսը նույնպես հասնում է խաչմերուկ, որտեղ բոլորը կանգնած են, իսկ գոտում հաճախ կանգնած են մեքենաներ, որոնք այնտեղ չպետք է լինեին։ Սա հենց այն դեպքն է, երբ տվյալները կօգնեին. եթե քաղաքը հրապարակեր, թե որքան է արագացել ավտոբուսների երթևեկությունը գոտիներ բացելուց հետո, մենք կիմանայինք՝ այն աշխատում է, թե ոչ։ Առայժմ ունենք միայն մեր տպավորությունները և խոստումներ։

Եվ այստեղ է ամենամեծ անջրպետը։ Այն, ինչ ամեն օր տեսնում են սովորական հետիոտներն ու վարորդները, և այն, ինչ հնչում է քաղաքապետարանի հայտարարություններում, կարծես երկու տարբեր քաղաքների մասին է։ Մեզ ասում են, որ իրավիճակը թեթևացել է, իսկ մենք նույն փողոցում կանգնած ենք նույնքան, որքան անցյալ տարի։ Ստացվում է, որ մենք վստահում ենք մեր աչքերին, իսկ քաղաքապետարանը՝ թվերի, որոնք դեռ ոչ ոք չի տեսել։

Տեխնոլոգիաները պատրաստ են. Google-ը, Yandex-ը, «խելացի» լուսացույցների լուծումները կան, և դրանցից մեկը քաղաքապետին ներկայացվել է դեռ 2025-ին։ Հարցը տեխնոլոգիան չէ, այլ արագությունը։ Քաղաքապետը արդեն խոստացել է տվյալները պարբերաբար հրապարակել։ Կսպասենք։ Մինչ այդ Երևանի խցանումների մասին ամենաթարմ «հաշվետվությունը» կշարունակի հրապարակել ոչ թե քաղաքապետարանը, այլ մեր հեռախոսի քարտեզը։

Աղբյուրներ

Google և Yandex

• Google, Միրիամ Դանիել. «How we’re reimagining Maps with Gemini», 2026-ի մարտի 12. https://blog.google/products-and-platforms/products/maps/ask-maps-immersive-navigation/
• Google, Միրիամ Դանիել. «Ask Maps gets more helpful with food ordering and more», 2026-ի օգոստոսի 6. https://blog.google/products-and-platforms/products/maps/order-food-in-ask-maps/
• Google, Ամանդա Լայխթ Մուր. «Google Maps navigation gets a powerful boost with Gemini», 2025-ի նոյեմբերի 5. https://blog.google/products-and-platforms/products/maps/gemini-navigation-features-landmark-lens/
• Google, Ջոհան Լաու. «Google Maps 101: How AI helps predict traffic and determine routes», 2020-ի սեպտեմբերի 3. https://blog.google/products-and-platforms/products/maps/google-maps-101-how-ai-helps-predict-traffic-and-determine-routes/
• Google DeepMind. «Traffic prediction with advanced Graph Neural Networks», 2020-ի սեպտեմբերի 3. https://deepmind.google/blog/traffic-prediction-with-advanced-graph-neural-networks/
• Google Maps Platform. «Specify the traffic model type to use» (թարմացված 2026-ի հոկտեմբերի 8). https://developers.google.com/maps/documentation/routes/traffic-model
• Google Maps Platform. «Coverage Details» (թարմացված 2026-ի հոկտեմբերի 8). https://developers.google.com/maps/coverage
• Yandex Maps Help. «Traffic». https://www.yandex.com/support/m-maps/en/jams
• Yandex Maps Help. «Traffic jams and traffic conditions». https://yandex.com/support/maps/en/concept/stoppers

Երևան

• ARMENPRESS. «Car imports fuel ‘horrendous’ traffic crisis in Yerevan; PM orders emergency task force», 2025-ի հոկտեմբերի 16. https://armenpress.am/en/article/1232292
• Երևանի քաղաքապետարան. «We must act for the common good of the city», 2025-ի հոկտեմբերի 31. https://www.yerevan.am/en/news/menk-petk-e-gortsenk-hanown-k-aghak-i-endhanowr-shahi-k-aghak-apet-tigran-avinyan
• Երևանի քաղաքապետարան. «Traffic Management Center to be Established in Yerevan», 2025-ի նոյեմբերի - https://yerevan.am/en/news/erewane-ert-ewekowt-yan-karhavarman-kentron-kownena
• Երևանի քաղաքապետարան. «Yerevan Traffic Management Center» (կենտրոնի պաշտոնական էջ, դիտված 2026-ի հոկտեմբերի 13). https://www.yerevan.am/en/yerevan-traffic-management-center/
• ARKA. «Mayor: Increased number of cars and traffic violations remain the main causes of traffic jams in Yerevan», 2026-ի ապրիլի 9. https://arka.am/en/news/society/mayor-increased-number-of-cars-and-traffic-violations-remain-the-main-causes-of-traffic-jams-in-yere/
• ARMENPRESS. «Yerevan plans new traffic measures, including car restrictions, to ease congestion», 2026-ի հունիսի 12. https://armenpress.am/en/article/1252836
• ARMENPRESS. «Rising number of passenger cars remains main cause of traffic congestion in Yerevan, says mayor», 2026-ի հուլիսի 6. https://armenpress.am/en/article/1254803
• ARKA. «Երևանում կստեղծվի «Երևանի երթևեկության կառավարման կենտրոն»», 2026-ի սեպտեմբերի 8. https://arka.am/am/news/society/erevanum-ksteghtcvi-erevani-ertevekutyan-karavarman-kentron/
• ARMENPRESS. «Restrictions on passenger cars necessary to ease Yerevan traffic congestion, says mayor», 2026-ի սեպտեմբերի 9. https://armenpress.am/en/article/1260040
• Երևանի քաղաքապետարան. «Այս շաբաթ գործակարգավարականի ընթացքում քննարկված ծրագրեր», 2026-ի հոկտեմբերի 12. https://www.yerevan.am/hy/news/ays-shabat-gortsakargavarakani-ent-ats-k-owm-k-nnarkvats-tsragrer-18/
• ARKA. «Yandex offers Yerevan Mayor’s Office new digital public transport services», 2025-ի փետրվարի 10. https://arkatelecom.am/en/news/telecom/yandex-offers-yerevan-mayor-s-office-new-digital-public-transport-services/
• ARKA. «Yandex launches first panoramic map of Yerevan», 2016-ի դեկտեմբերի 1. https://telecom.arka.am/en/news/telecom/yandex_launches_first_panoramic_map_of_yerevan/