64, 512, 6 144. ինչպես Հայաստանում 2026-ին բացվեց երեք ՍԻ կենտրոն

2019-ին հայկական պատվիրակությունը եղավ Nvidia-ի գլխամասային գրասենյակում՝ Սիլիկոնյան հովտում։ Nvidia-ն ամերիկյան ընկերություն է, որի չիպերը լայնորեն օգտագործվում են ՍԻ համակարգերում։ Պատվիրակությունը ընկերության ղեկավար Ջենսեն Հուանգին հարցրեց, թե ինչպես զարգացնել Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտը։ Nvidia-ի փոխնախագահ Ռև Լեբարեդյանը պատմում է, որ Հուանգի պատասխանը շատ պարզ էր. պատրաստեք գիտնականներ ու մասնագետներ և կառուցեք գերհամակարգիչ, որովհետև տեխնոլոգիաների ապագան ՍԻ-ն է։

2026-ի հունվարից օգոստոս Հայաստանում բացվեց երեք ՍԻ կենտրոն։ Երբ սկսեցի այս թեմայով փաստեր հավաքել, հասկացա, որ սա միայն չիպերի պատմություն չէ։ Այն նաև էլեկտրաէներգիայի, Վաշինգտոնի թույլտվությունների և փոքր երկրի մեծ հավակնությունների մասին է։

Նախ մի քանի բառ

Այս հոդվածում հաճախ կհանդիպեք մի քանի տեխնիկական բառի, ուստի սկզբում կարճ բացատրեմ.

• Գրաֆիկական պրոցեսոր (GPU). Չիպ, որն ի սկզբանե ստեղծվել է համակարգչում պատկերներ մշակելու և ցուցադրելու համար, օրինակ՝ խաղերում։ Այն կարող է միաժամանակ կատարել հազարավոր պարզ հաշվարկներ, և պարզվեց, որ ՍԻ-ին հենց այդպիսի հաշվարկներ են պետք։ ՍԻ կենտրոններում օգտագործվող պրոցեսորները նախատեսված են միայն հաշվարկների համար։
• Գերհամակարգիչ. Մեծ թվով հզոր պրոցեսորներ՝ տասնյակներից մինչև հազարավոր, որոնք միացված են իրար և աշխատում են որպես մեկ համակարգ։
• ՍԻ մոդել. Ծրագիր, որը «սովորել» է մեծ քանակությամբ տվյալներից։ Օրինակ՝ ChatGPT-ն և Claude-ը աշխատում են հենց այդպիսի մոդելներով։ Մոդելին սովորեցնելը և հետո այն օգտագործելը հսկայական հաշվարկներ են պահանջում։
• Մեգավատ (ՄՎտ). Հզորության միավոր. ցույց է տալիս, թե ամեն պահի որքան էլեկտրաէներգիա է սպառում կամ արտադրում սարքը, կայանը կամ գործարանը։ 1 ՄՎտ-ը հավասար է 1 000 կիլովատի։ Սովորական էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը մոտ 2 կիլովատ է, այսինքն՝ 1 ՄՎտ-ը մոտավորապես 500 միաժամանակ միացված թեյնիկ է։

Պահեստ և գործարան

Լեբարեդյանը տարբերությունը բացատրում է մի պարզ համեմատությամբ։ Սովորական տվյալների կենտրոնները պահեստներ են. այնտեղ տվյալները պահվում և տեղափոխվում են։ ՍԻ գերհամակարգիչները գործարաններ են. նրանց տալիս ես տվյալներ և էներգիա, իսկ ստանում ես ինտելեկտ։

Դրա համար էլ նման կենտրոններն անվանում են «ՍԻ գործարաններ»։ Այնտեղ ձեռքով շոշափելի ոչինչ չի արտադրվում։ Նրանց արտադրանքը հաշվարկային հզորությունն է, որով աշխատում են ՍԻ մոդելները։ Այդ հզորությունը վարձով տրվում է ընկերություններին և հետազոտողներին աշխարհի տարբեր ծայրերից։ Այսինքն՝ ընկերությունը կարիք չունի հարյուր միլիոնավոր դոլարներով սեփական համակարգ կառուցելու. նա կարող է պարզապես վարձակալել այն։

Առաջին քայլ. 64 պրոցեսոր Երևանի պետական համալսարանում

Հայաստանն արդեն ուներ գերհամակարգիչ։ 2024-ի մայիսին Երևանի «Ինժեներական քաղաքում» բացվեց երկրի առաջին գերհամակարգչային կենտրոնը, որն անվանվեց Շառլ Ազնավուրի պատվին։ Բայց, ինչպես CivilNet-ին բացատրել է ԵՊՀ մեքենայական ուսուցման խմբի ղեկավար Հրանտ Խաչատրյանը, «Ազնավուրը» չունի բավարար գրաֆիկական պրոցեսորներ, ուստի հարմար չէ ՍԻ մոդելներ ստեղծելու համար և օգտագործվում է այլ խնդիրների, օրինակ՝ ֆիզիկայի համար։

ՍԻ-ի համար այլ համակարգ էր պետք։ 2024-ին կառավարությունը 3,4 մլրդ դրամ հատկացրեց Երևանի պետական համալսարանում գերհամակարգչային կենտրոն ստեղծելու համար, իսկ 2025-ին ավելացրեց ևս 1,17 մլրդ դրամ։ Կենտրոնը պետք է ունենար 64 Nvidia H100 պրոցեսոր՝ այն ժամանակվա ամենաառաջադեմներից մեկը։

Այս պրոցեսորները չի կարելի պարզապես գնել ու բերել։ Nvidia-ի ամենահզոր չիպերի վաճառքը շատ երկրներ, այդ թվում՝ Հայաստան, պահանջում է ԱՄՆ-ի կառավարության թույլտվություն։ Bloomberg-ի հոդվածում ԱԺ նախկին պատգամավոր Հակոբ Արշակյանը պատմել է, որ 2024-ին մասնակցել է բանակցություններին, և պետական համալսարանի նախագծի համար 64 H100 պրոցեսորի թույլտվությունը ստացվել է ավելի քան վեց ամիս տևած բանակցություններից հետո։ Նրա խոսքով՝ դրանք կազմեցին տարածաշրջանի այն ժամանակվա ամենահզոր գերհամակարգիչը։

Կենտրոնը գործարկվեց 2026-ի հունվարին՝ գրեթե երկու տարվա նախապատրաստական աշխատանքներից հետո։ EVN Report-ի տվյալով՝ մինչ այդ համալսարանն ուներ ընդամենը 16 Nvidia պրոցեսոր։

Երկրորդ քայլ. 512 պրոցեսոր Գագարինում

Համալսարանի կենտրոնի գործարկումից մոտ հինգ ամիս անց՝ 2026-ի հունիսի 1-ին, Գեղարքունիքի մարզի Գագարին բնակավայրում բացվեց Eleveight AI ընկերության ՍԻ գործարանը։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունն այն անվանել է տարածաշրջանի առաջին ՍԻ գործարանը։

Այստեղ աշխատում է 512 Nvidia B300 պրոցեսոր, որոնք պատկանում են Nvidia-ի Blackwell սերնդին։ Առաջին փուլի ներդրումը կազմել է 70 մլն դոլար, և ընկերությունը մինչև տարեվերջ պատրաստվում է ներդնել ևս 50 մլն։ Eleveight-ը խոստացել է իր հզորության մինչև 20%-ը տրամադրել հայկական բուհերին, հետազոտական կենտրոններին և ոչ առևտրային նախաձեռնություններին։ Սառեցման համակարգն աշխատում է փակ ցիկլով և արտաքին ջուր չի օգտագործում։

Ընկերության ղեկավարի խոսքով՝ այս նախագիծն էլ հնարավոր դարձավ միայն այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ-ը թույլատրեց այդ պրոցեսորները արտահանել Հայաստան։

Երրորդ քայլ. 6 144 պրոցեսոր Հրազդանում

Երբ Գագարինում բացվեց առաջին գործարանը, Հրազդանում արդեն մի քանի ամիս շինարարություն էր ընթանում։ Երկու ամիս անց այնտեղ բացվեց շատ ավելի մեծ գործարան։

Firebird-ը ԱՄՆ-ում և Հայաստանում գործող ընկերություն է, որի հիմնադիրները հայկական ծագում ունեն։ 2026-ի օգոստոսի 8-ին Հրազդանում՝ Երևանից մոտ 45 կմ հեռավորության վրա, ընկերությունը պաշտոնապես բացեց իր ՍԻ գործարանը։ Firebird-ի տվյալով՝ առաջին փուլում աշխատում է 6 144 Nvidia B200 պրոցեսոր, այսինքն՝ տասներկու անգամ ավելի, քան Գագարինում, և գրեթե հարյուր անգամ ավելի, քան համալսարանում։

Ինձ ամենաշատը զարմացրեց արագությունը։ Համալսարանի կենտրոնը գործարկվեց գումարի հատկացումից գրեթե երկու տարի անց։ Firebird-ի նախագիծը հայտարարվեց 2025-ի հունիսին, իսկ գործարանը բացվեց 2026-ի օգոստոսին՝ մոտ 14 ամիս անց։ Ընդ որում բուն շինարարությունը սկսվեց 2026-ի հունվարին և, Nvidia-ի տվյալով, տևեց մի փոքր ավելի քան վեց ամիս։ Իհարկե, սրանք տարբեր նախագծեր են. մեկը պետական համալսարանի գնում է, մյուսը՝ մասնավոր ընկերության առևտրային նախագիծ։ Բայց հարյուր անգամ ավելի մեծ կենտրոնը կառուցվեց ավելի կարճ ժամանակում, և դա շատ բան է ասում։

Նախարարության տվյալով՝ առաջին փուլից հետո կենտրոնում կաշխատի մինչև 100 բարձր որակավորում ունեցող մասնագետ, իսկ երկրորդ փուլի շինարարության և ընդլայնման աշխատանքներում կներգրավվի ավելի քան 1 000 մասնագետ։ Սառեցման համար օգտագործվում է փակ ցիկլով ջրային համակարգ. այն լցվում է մեկ անգամ և աշխատում մի քանի տարի։

Եվ սա դեռ սկիզբն է։ Nvidia-ի տվյալով՝ մինչև 2027-ի վերջ Հրազդանում պետք է լինի ավելի քան 70 000 պրոցեսոր, այդ թվում՝ Nvidia-ի ամենանոր Vera Rubin սերնդից, և 300 ՄՎտ հզորություն

Ինչու հենց Հայաստանը

Լեբարեդյանը CivilNet-ին բացատրել է մի պատճառ, որի մասին ես առաջ չէի մտածել։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանն ունի էլեկտրաէներգիայի ավելցուկ, որը դժվար է արտահանել որպես էլեկտրաէներգիա։ Բայց եթե այդ էներգիան վերածես հաշվարկի, արդյունքը կարող ես համացանցով ուղարկել աշխարհի ցանկացած կետ։ Այսինքն՝ Հայաստանը կարող է արտահանել ոչ թե էլեկտրաէներգիա, այլ ինտելեկտ։

Իսկ թե ինչու հենց Հրազդանը, Եսայանը CivilNet-ին ասել է, որ ընտրության պատճառներից մեկը քաղաքի զով կլիման է, որը հեշտացնում է սառեցումը։ Բացի այդ, Հրազդանում են գտնվում խորհրդային տարիներին կառուցված խոշոր ջերմաէլեկտրակայաններ և հիդրոէլեկտրակայաններ։

Պետության համար էլ սա միայն եկամտի հարց չէ։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը իր քաղաքականության առանցքային ուղղություններից է համարում սեփական հաշվարկային հզորությունների ստեղծումը և արտաքին տեխնոլոգիական կախվածության նվազեցումը։ Նախարարության խոսքով՝ սեփական ՍԻ զարգացնելու համար պետք են ոչ միայն պրոցեսորներ, այլև պաշտպանված տվյալներ, սեփական մոդելների մշակում և լեզվական էկոհամակարգերի ձևավորում։

Armenpress-ին տված հարցազրույցում Լեբարեդյանը հիշեցրել է, որ Հայաստանի պատմական թերությունը միշտ եղել է այն, որ այն փոքր, դեպի ծով ելք չունեցող լեռնային երկիր է՝ մեծ կայսրությունների խաչմերուկում։ Նրա կարծիքով՝ այդ թերությունը կարող է դառնալ առավելություն. Հայաստանը կարող է լինել աշխարհի տարբեր մասերը կապող օղակ, բերել էներգիա և արտահանել գիտելիք, իսկ պրոցեսորների քանակով առավելությունը կարող է օգնել նրան կարևոր դառնալու աշխարհի համար։ «Մենք պետք է մեզ կարևոր դարձնենք»,- ասել է նա։

Ով է արդեն օգտվում Հրազդանի հզորությունից

Nvidia-ի տվյալով՝ Firebird-ի առաջին հաճախորդներից է Perplexity-ն՝ ՍԻ-ով աշխատող հայտնի որոնողական համակարգը։ Այսինքն՝ երբ ինչ-որ մեկը Նյու Յորքում կամ Բեռլինում հարց է տալիս Perplexity-ին, պատասխանը կարող է հաշվարկվել հենց Հրազդանում։

Armenpress-ի փոխանցմամբ՝ Bloomberg-ը գրել է, որ Հրազդանի գործարանի հզորության հինգերորդ մասը նախատեսված է Հայաստանի համար՝ տեղական հետազոտությունների, պետական կառույցների և նորաստեղծ ընկերությունների։

2026-ի ապրիլին կառավարությունը և Firebird-ը պայմանագիր ստորագրեցին, որով պետությունը հինգ տարվա ընթացքում Firebird-ից հզորություն կգնի 25 մլն դոլարով։ Հուլիսի 16-ին կառավարությունն այդ նպատակով հատկացրեց 957,9 մլն դրամ (մոտ 2,6 մլն դոլար)։ Այդ հզորությունը կտրվի նորաստեղծ ընկերություններին (ստարտափներին), հետազոտական խմբերին, բուհերին և առանձին մասնագետներին՝ մրցութային կարգով։ Դիմումներն ընդունվում են ԱԲ վիրտուալ ինստիտուտի կայքում՝ ai.gov.am։

Firebird-ը հայտարարել է նաև Firebird Labs ծրագրի մասին, որը պետք է ներդրումներ անի և աջակցի տեխնիկապես բարդ նախագծերի՝ ռոբոտաշինության, օդատիեզերական ոլորտի և կենսագիտությունների մեջ։ Ընկերության տվյալով՝ ծրագիրը տարեկան կընտրի հինգ նախագիծ, իսկ 2027-ին մասնակիցներին կհատկացնի մինչև 1 000 պրոցեսորի հզորություն։ Դիմելու կարգը դեռ չի հայտարարվել։

Firebird-ն արդեն ներդրում է անում նաև կրթության մեջ. 2026-ի սեպտեմբերից դպրոցներն ու բուհերը ստացել են մոտ 50 000 ChatGPT Edu բաժանորդագրություն, որոնց համար այս ուսումնական տարում վճարում է ընկերությունը։ ChatGPT Edu-ն ChatGPT-ի տարբերակ է, որը նախատեսված է կրթական հաստատությունների համար։

24 ժամ, 500 հայտ և 105 000 դոլար

2026-ի սեպտեմբերի 26–27-ին Երևանում անցավ Firebird Build հաքաթոնը՝ ծրագրավորման մրցույթ, որի ընթացքում թիմերը 24 ժամում պետք է ստեղծեին աշխատող նախատիպ, այսինքն՝ ապագա արտադրանքի առաջին աշխատող տարբերակ։ Մրցույթը կազմակերպել էր Firebird-ը՝ OpenAI-ի, Nvidia-ի, Picsart-ի, UATE-ի, AI9-ի և YerevaNN-ի հետ միասին։

UATE-ի գործադիր տնօրենի խոսքով՝ մասնակցելու համար ստացվել է ավելի քան 500 հայտ։ Մրցանակային ֆոնդը 105 000 դոլար էր. 80 000 դոլարը՝ կանխիկ, իսկ 25 000 դոլարը՝ OpenAI-ի ծառայություններից անվճար օգտվելու իրավունքի տեսքով։

Առաջին տեղ՝ PhotonicsAI. ՍԻ համակարգ, որը կառավարում է սարքավորումներ։ 50 000 դոլար։ Երկրորդ տեղ. գործիք, որով կարելի է ՍԻ մոդելներ սովորեցնել ռոբոտների համար։ 20 000 դոլար։ Երրորդ տեղ՝ EXPM. համակարգ, որը ՍԻ ագենտների, այսինքն՝ ինքնուրույն առաջադրանքներ կատարող ՍԻ ծրագրերի օգնությամբ գտնում է ծրագրերի թույլ տեղերը, առաջարկում ուղղումներ և ստուգում դրանք։ 10 000 դոլար։

Էլեկտրաէներգիա. որքան է պետք գործարանին

Մասշտաբը հասկանալու համար ես մի պարզ հաշվարկ արեցի։

Վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ 2025-ին Հայաստանում արտադրվել է մոտ 10 մլրդ կՎտժ էլեկտրաէներգիա։ Կիլովատժամը (կՎտժ) այն միավորն է, որով չափվում է սպառված էլեկտրաէներգիան. հենց դրանով է հաշվարկվում մեր տան էլեկտրաէներգիայի վարձը։ Այդ էլեկտրաէներգիայի մեկ երրորդը տվել են ջերմաէլեկտրակայանները, մոտ 29%-ը՝ ատոմակայանը, 21%-ը՝ հիդրոէլեկտրակայանները, իսկ 16%-ը՝ արևային կայանները։

Գործարանի տարեկան սպառումն իմանալու համար նրա հզորությունը պետք է բազմապատկել տարվա ժամերի թվով (24 ժամ × 365 օր = 8 760 ժամ)։ Առաջին փուլի հզորության մասին կա երկու թիվ. նախարարությունը նշում է մոտ 18 ՄՎտ, իսկ Firebird-ը՝ 15 ՄՎտ։ Ես օգտագործել եմ ավելի մեծ թիվը։ Եթե գործարանն աշխատի ամբողջ տարին՝ օրը 24 ժամ, առանց դադարի.

Առաջին փուլը (մոտ 18 ՄՎտ) տարեկան կսպառի մոտ 158 մլն կՎտժ՝ 2025-ի արտադրության մոտ 1,6%-ը։ Պլանավորված 300 ՄՎտ-ը տարեկան կսպառի մոտ 2,6 մլրդ կՎտժ՝ 2025-ի արտադրության մոտ քառորդը։

Սա մոտավոր գնահատական է։ Իրական սպառումը կարող է լինել ավելի քիչ, եթե գործարանը միշտ լրիվ հզորությամբ չաշխատի։ Բայց կարող է լինել նաև ավելի շատ, որովհետև պաշտոնական նյութերից պարզ չէ, արդյոք 300 ՄՎտ-ը ներառում է նաև սառեցման և մյուս համակարգերի սպառումը։ Ամեն դեպքում, թվերը ցույց են տալիս կարգը։ Առաջին փուլը էլեկտրահամակարգի համար մեծ բեռ չէ, և Firebird-ի համահիմնադիր Ալեքսանդր Եսայանն էլ է դա ասել։ Իսկ ամբողջական պլանի համար նոր էլեկտրակայաններ են պետք։

Կառավարությունն այս մասին բաց է խոսում։ 2026-ի ամռան պաշտոնական հայտարարություններում նշվում է, որ մինչև վերջերս խոսվում էր էլեկտրաէներգիայի ավելցուկի մասին, իսկ այժմ ՍԻ գործարանների զարգացումը ստիպում է վերանայել էներգետիկ ռազմավարությունը։ Կառավարության պատասխանը արևային կայաններն ու էներգիայի կուտակիչներն են, այդ թվում՝ Եվրամիության աջակցությամբ։ Կուտակիչները մեծ մարտկոցներ են, որոնք պահում են ցերեկը արևային կայանների արտադրած էլեկտրաէներգիան, որպեսզի այն օգտագործվի նաև գիշերը։

Թույլտվություններ. ինչու է կարևոր Վաշինգտոնի «այո»-ն

Ինչպես արդեն գրեցի, Nvidia-ի ամենահզոր պրոցեսորների վաճառքը վերահսկում է ԱՄՆ-ի կառավարությունը։ Նպատակն է թույլ չտալ, որ դրանք հայտնվեն այն երկրներում, որոնք ԱՄՆ-ը ռիսկային է համարում։ Թույլտվությունը տալիս է ԱՄՆ-ի առևտրի նախարարությունը, և այն տրվում է կոնկրետ քանակով և տեսակի պրոցեսորների համար։

Firebird-ը ստացել է երկու խոշոր թույլտվություն։ Առաջինը՝ 2025-ի նոյեմբերին, առաջին փուլի պրոցեսորների համար։ Երկրորդը՝ 2026-ի փետրվարին, ևս 41 000 պրոցեսորի համար։ Firebird-ի տվյալով՝ ընդհանուր առմամբ թույլատրված է մոտ 50 000 պրոցեսոր։

Պլանը, սակայն, 70 000-ից ավելին է։ Իմ հաշվարկով՝ մնացած 20 000-ից ավելի պրոցեսորի համար նոր թույլտվություններ կպահանջվեն։ Կառավարության և Nvidia-ի ներկայացուցչի հանդիպման պաշտոնական հաղորդագրության մեջ էլ նշվել է, որ կարևոր է ԱՄՆ-ի հաստատումը պրոցեսորների հաջորդ խմբաքանակի համար։

Թե ինչ պայմաններով են տրվել թույլտվությունները, հրապարակված չէ։ Firebird-ը միայն նշում է, որ նախագիծը լիովին համապատասխանում է ԱՄՆ-ի կանոններին։ Եսայանն էլ պատմել է, որ սկզբում ստիպված են եղել ամերիկյան պաշտոնյաներին բացատրել, թե ինչու են ուզում կենտրոնը կառուցել հենց Հայաստանում։

Հայաստանը՝ առաջին կանգառ

Nvidia-ի տվյալով՝ Firebird-ը պատրաստվում է տարբեր երկրներում կառուցել մոտ 2 ԳՎտ (2 000 ՄՎտ) ՍԻ ենթակառուցվածք։ Եսայանի խոսքով՝ Հայաստանը ընկերության առաջին խոշոր կենտրոնն է։

Հաջորդը Ղազախստանն է։ 2026-ի հունիսի 15-ին Ղազախստանի կառավարությունը, Firebird-ը և Nvidia-ն ստորագրեցին 10 մլրդ դոլարի համաձայնագրերի փաթեթ։ Էկիբաստուզ քաղաքում կկառուցվի 125 ՄՎտ հզորությամբ ՍԻ կենտրոն, և Ղազախստանի կառավարությունը սա ներկայացնում է որպես ածուխը թվային արտահանման եկամտի վերածելու միջոց։ Հետաքրքիր է, որ Ղազախստանը համաձայնագրերը ստորագրեց Հրազդանի բացումից մոտ երկու ամիս առաջ։

Ինչ են ներդրել պետությունը և բանկերը

2026-ի հուլիսի 16-ին կառավարությունը Firebird-ին ազատեց 2,9 մլրդ դրամի մաքսատուրքից՝ ներմուծվող սարքավորումների համար։

Ֆինանսավորմանը մասնակցել են նաև հայկական բանկերը. 2026-ի մարտին Ardshinbank-ի գլխավորությամբ չորս բանկ և ակտիվների կառավարման երկու ընկերություն միասին Firebird-ին տրամադրեցին 300 մլն դոլարի վարկ։ EU4Digital-ը սա անվանում է երկրի պատմության ամենախոշոր կորպորատիվ վարկը։

Ինչ եմ մտածում սրա մասին

Սա իմ կարծիքն է, ոչ թե փաստերի շարունակությունը։

Երբ առաջին անգամ կողք կողքի տեսա 64, 512 և 6 144 թվերը, մտածեցի, որ ինչ-որ տեղ սխալ կա։ 2024-ին Հայաստանը ավելի քան վեց ամիս էր բանակցում մի քանի տասնյակ պրոցեսորի թույլտվության համար, իսկ 2026-ի հունվարից օգոստոս բացվեց երեք կենտրոն։ Փոխվել է ոչ միայն մասշտաբը, այլև երկրի դերը։ Հայաստանն այլևս միայն ծրագրավորողներով հայտնի երկիր չէ. այն սկսում է արտահանել նաև հաշվարկային հզորություն։

Ինչն է ինձ ոգևորում

• Արագությունը. Պետությունը, մասնավոր ընկերությունները և բանկերը միասին մի քանի ամսում արեցին այն, ինչ նախկինում տարիներ էր պահանջում։ Ինձ համար սա ցույց է տալիս, որ երբ բոլորը նույն ուղղությամբ են աշխատում, Հայաստանում մեծ նախագծերը կարող են արագ իրականանալ։
• Հզորությունը հասանելի է դառնում տեղում. Մինչև վերջերս հայ հետազոտողը կամ նորաստեղծ ընկերությունը նման հզորություն կարող էր միայն վարձակալել արտասահմանում։ Հիմա պետական ծրագրով կարելի է դիմել ai.gov.am կայքում, իսկ երկու գործարաններն էլ իրենց հզորության մի մասը նախատեսել են տեղական օգտագործման համար։
• Հետաքրքրությունը կա, և ոչ միայն ծրագրավորողների մոտ. Մեկ մրցույթի համար 500 հայտը և դպրոցների ու բուհերի մոտ 50 000 բաժանորդագրությունը ցույց են տալիս, որ մարդիկ պատրաստ են օգտվել այս հնարավորություններից։
• Հայաստանը դարձավ առաջինը. Firebird-ը Հայաստանից հետո գնում է Ղազախստան։ Ինձ համար սա նշանակում է, որ մեր երկիրը այս անգամ ոչ թե հետևում է ուրիշներին, այլ ցույց է տալիս ճանապարհը։

Ինչն է ինձ մտահոգում

• Էլեկտրաէներգիան. Եթե Հրազդանի պլանն ամբողջությամբ իրականանա, գործարանը կարող է սպառել 2025-ի արտադրության մոտ քառորդը։ Կարևոր է, որ նոր կայանները կառուցվեն նույն արագությամբ, ինչ գործարանները, և որ սովորական սպառողը չզգա դրա հետևանքները։ Կախվածությունը Վաշինգտոնից. Բոլոր երեք կենտրոնները հնարավոր դարձան միայն ԱՄՆ-ի թույլտվություններով, և դրանց պայմանները հրապարակված չեն։ Եթե որոշումները փոխվեն, ընդլայնումը կարող է կանգ առնել։
• Խոստումներ, որոնք դեռ թվեր չունեն. Հայտնի է, որ հզորության մի մասը նախատեսված է հայկական թիմերի համար, բայց դեռ հրապարակված չէ, թե քանի թիմ է այն արդեն ստացել։ Firebird Labs-ի դիմելու կարգն էլ դեռ չի հայտարարվել։ Կուզեի, որ այս թվերը պարբերաբար հրապարակվեին։
• Ի՞նչ կլինի հետո. Դպրոցներին և բուհերին տրված բաժանորդագրությունները ֆինանսավորված են միայն 2026–2027 ուսումնական տարվա համար։ Նախարարությունն ասում է, որ դրանից հետո պետական ֆինանսավորումը կքննարկվի՝ արդյունքները գնահատելուց հետո։ Այսինքն՝ շարունակությունը դեռ երաշխավորված չէ։

Համաձայն եմ Լեբարեդյանի հետ. ենթակառուցվածքը հնարավորություն է, ոչ թե արդյունք։ Իմ կարծիքով՝ իրական հաջողությունն այն օրը կլինի, երբ Հրազդանում կամ Գագարինում ստեղծված հայկական արտադրանքը աշխարհում կօգտագործվի այնպես, ինչպես այսօր Perplexity-ն։

Ես կհետևեմ չորս բանի. քանի հայկական թիմ կստանա հզորություն ai.gov.am-ով, ինչպես կզարգանա էներգետիկ ռազմավարությունը, կստացվի՞ հաջորդ թույլտվությունը, և երբ կհայտարարվեն Firebird Labs-ի դիմումները։

Ինչ կարող եք անել հիմա

• Եթե նորաստեղծ ընկերություն կամ հետազոտող եք, դիմեք հաշվարկային հզորության համար ai.gov.am կայքում։
• Եթե ինժեներ եք, հետևեք Firebird-ի և UATE-ի հայտարարություններին. այնտեղ կհայտարարվեն հաջորդ մրցույթները և Firebird Labs-ի դիմումները։
• Եթե ուսուցիչ կամ աշակերտ եք, ChatGPT Edu-ն կարող եք բացել my.emis.am անձնական հաշվից՝ OpenAI կոճակով։

Աղբյուրներ

• «Ազնավուր» գերհամակարգչային կենտրոնը և նրա սահմանափակումները. CivilNet, ԱՄՆ առևտրի նախարարություն
• Հուանգի խորհուրդը, «պահեստ և գործարան», էլեկտրաէներգիան որպես ինտելեկտ. CivilNet
• ԵՊՀ գերհամակարգչային կենտրոնը (3,4 և 1,17 մլրդ դրամ). Armenpress
• 64 պրոցեսորի թույլտվությունը և հզորության բաշխումը (Bloomberg). Armenpress
• ԵՊՀ-ի նախկին 16 պրոցեսորը. EVN Report
• Eleveight AI-ի գործարանը Գագարինում. Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն
• Eleveight-ի թույլտվությունը և ինքնիշխան հաշվարկային հզորությունը. Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն
• Firebird-ի նախագծի հայտարարությունը (2025-ի հունիս). PanARMENIAN
• Շինարարության սկիզբը (2026-ի հունվար). Armenpress
• Հրազդանի գործարանը, Perplexity, 70 000 պրոցեսոր, 2 ԳՎտ. Nvidia
• Շինարարության ժամկետը. ARKA Telecom
• 6 144 պրոցեսորը և 15 ՄՎտ-ը (Firebird). ARKA Telecom
• Աշխատատեղերը, 18 ՄՎտ-ը (նախարարություն), սառեցման համակարգը. Armenpress
• Հրազդանի էլեկտրակայանները. CivilNet
• Հրազդանի կլիման, Եսայանի խոսքերը էլեկտրաէներգիայի և ԱՄՆ-ի հետ բանակցությունների մասին. CivilNet
• Լեբարեդյանի հարցազրույցը. Armenpress
• Ինքնիշխան ՍԻ և լեզվական էկոհամակարգեր. Armenpress
• Firebird Labs (Firebird-ի հաղորդագրություն). Hetq
• ChatGPT Edu-ի 50 000 բաժանորդագրությունը, Firebird-ի ֆինանսավորումը 2026–2027 ուսումնական տարում և հետագա պետական ֆինանսավորման քննարկումը (կրթության նախարարության հայտարարություն). Armenpress
• ChatGPT Edu-ի հասանելիությունը my.emis.am-ով. Armenpress
• Ծրագրավորման մրցույթը. Armenpress
• Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2025-ին. ARKA
• Կառավարության էներգետիկ դիրքորոշումը. Armenpress, Armenpress
• Հաջորդ խմբաքանակի թույլտվությունը. Armenpress
• Առաջին թույլտվությունը. Bloomberg
• Երկրորդ փուլի թույլտվությունը և վարկը. EU4Digital
• 25 մլն դոլարի պայմանագիրը. Նախարարություն, ai.gov.am
• Կառավարության հուլիսի 16-ի որոշումները. NEWS.am
• Ղազախստան. Ղազախստանի կառավարություն